پیش درآمد اصفهان
تنظیم برای ویولن سولو: امیرعباس محمدی
پیشدرآمد اصفهان اثر مرتضی نیداوود از نمونههای برجستهٔ پیشدرآمدسازی در موسیقی دستگاهی ایران به شمار میآید. این قطعه در فضای آواز اصفهان ــ که شاخهای از دستگاه همایون محسوب میشود ــ ساخته شده و با ساختاری منسجم، جملهبندی روشن و حرکت ملودیک تدریجی، شنونده را با حالوهوای مدال این آواز آشنا میکند. پیشدرآمد در سنت اجرای موسیقی ایرانی معمولاً در آغاز یک برنامه قرار میگیرد و هدف آن معرفی فضای دستگاه یا آواز و آمادهسازی گوش شنونده برای ادامهٔ برنامه است.
مرتضی نیداوود، از برجستهترین نوازندگان و آهنگسازان تار در سدهٔ چهاردهم خورشیدی، در این اثر از الگوهای ملودیک اصیل و ریتمی روان بهره گرفته است. جملههای ملودیک در این پیشدرآمد بهتدریج گسترش مییابند و با حفظ تعادل میان تکرار و تنوع، فضایی آرام و در عین حال پویا ایجاد میکنند. همین ویژگی سبب شده است که این اثر به یکی از نمونههای ماندگار پیشدرآمد در آثار موسیقی ایرانی تبدیل شود.
روحالله خالقی در بررسی آثار آهنگسازان معاصر اشاره میکند که برخی پیشدرآمدهای مرتضی نیداوود به دلیل استحکام ساختار ملودیک و وضوح جملهبندی، جایگاه مهمی در تحول موسیقی دستگاهی داشتهاند و به الگویی برای آهنگسازی در این قالب تبدیل شدهاند (خالقی، ۱۳۷۷). پیشدرآمد اصفهان نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است، زیرا ضمن وفاداری به سنت ردیف، از انسجام فرمال و بیان موسیقایی روشنی برخوردار است. این قطعه معمولاً با سازهای مضرابی مانند تار و سهتار اجرا میشود و در اجراهای مختلف، امکان بسط و تفسیر نوازندگان را نیز فراهم میکند. احمد عبادی، استاد برجستهٔ سهتار، در گفتارهای خود دربارهٔ موسیقی دستگاهی تأکید میکند که پیشدرآمدها نقشی اساسی در معرفی شخصیت دستگاه یا آواز دارند و میتوانند مهمترین گردشهای ملودیک آن را در قالبی فشرده ارائه کنند (عبادی، ۱۳۸۱). اهمیت پیشدرآمد اصفهان تنها به اجرای سنتی آن محدود نمیشود. مرتضی حنانه، آهنگساز و نظریهپرداز موسیقی ایران، در ساخت موسیقی مجموعهٔ تلویزیونی هزاردستان از ملودی این پیشدرآمد الهام گرفت و با گسترش ارکسترال آن، یکی از شناختهشدهترین تمهای موسیقی تصویری ایران را پدید آورد. این اقتباس نشان میدهد که چگونه یک قطعهٔ ریشهدار در موسیقی دستگاهی میتواند در قالبهای نوین نیز حیات تازهای پیدا کند (حنانه، ۱۳۷۲).